TT və TN qarazlıqlanma arasındakı fərq

Elektrik enerji sistemlərində yerləşdirmə (grounding) elektrik ekipmanlarının və personelin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün kritik bir ölçüdür. Enerji mənbəsinin neutral nöqtəsi və elektrik ekipmanlarının açıq qalvand hissələrinin (məsələn, metal qablar) yere bağlantısı nəzərə alınarak, enerji sistemləri müxtəlif növlərə bölünə bilər. Ən yayılmış iki növ TN sistemləri və TT sistemləridir. Bu sistemlər arasında əsas fərq, enerji mənbəsinin neutral nöqtəsinin yere bağlanma və ekipmanların açıq qalvand hissələrinin yere bağlantısı ilə bağlıdır.

1. TN Sistemi

Tərif: TN sisteminde, enerji mənbəsinin neutral nöqtəsi doğrudan yere bağlanır və elektrik ekipmanlarının açıq qalvand hissələri, koruyucu şəbəkə (PE xətti) vasitəsilə, enerji mənbəsinin yere bağlanma sistemini ilə birləşdirilir. TN-də "T" simvolu, enerji mənbəsinin neutral nöqtəsinin doğrudan yere bağlanmasını, "N" isə ekipmanların açıq qalvand hissələrinin koruyucu şəbəkə vasitəsilə enerji mənbəsinin yere bağlanma sistemini ilə birləşdirilməsini göstərir.

1.1 TN-C Sistemi

Xüsusiyyətlər: TN-C sisteminde, neutral şəbəkə (N xətti) və koruyucu şəbəkə (PE xətti) PEN xətti adlı bir şəbəkəyə birləşdirilir. PEN xətti hemçinin iş prosesindən gələn dəyişən akımın geri dönüş yoluna və koruyucu yerləşdirmə funksiyasına hizmət edir.

Faydalı tarəflər:

• Sadə struktur və aşağı qiymət.

• Kiçik dağıtım sistemləri və ya müvəqqəti enerji təchizatı uygulamaları üçün uyğun.

Məhdudluqlar:

• PEN xətti kəsilərsə, bütün ekipmanlar yerləşdirmə korumasını itirir, bu da təhlükə yaradır.

• PEN xəttinin iş prosesindən gələn və yerləşdirmə akımlarından istifadəsi səbəbindən voltaj dalğalanmaları baş verə bilər və bu ekipmanların işləməsini təsirləyə bilər.

1.2 TN-S Sistemi

Xüsusiyyətlər: TN-S sisteminde, neutral şəbəkə (N xətti) və koruyucu şəbəkə (PE xətti) tamamilə ayrıdır. N xətti yalnız iş prosesindən gələn akımların geri dönüş yoluna hizmət edir, PE xətti isə yerləşdirmə koruması üçün möhkəmdir.

Faydalı tarəflər:

• Yüksək təhlükəsizlik: Hətta N xətti kəsilərsə, PE xətti saxlanıb, ekipmanlar üçün davamlı koruma təmin edilir.

• Daha yaxşı voltaj stabilliyi: N və PE xəttləri ayrılığından, iş prosesindən gələn akımlar PE xəttinə təsir etmir.

• İndustriy, ticarət və icma binaları kimi böyük ölçekli dağıtım sistemləri üçün uygun.

Məhdudluqlar:

TN-C sistemlərinə nisbətən, ekstra PE xəttinə olan ehtiyac səbəbindən daha yüksək qiymət.

1.3 TN-C-S Sistemi

Xüsusiyyətlər: TN-C-S sistemi, bir hissəsi TN-C konfiqurasiyasında, digər hissəsi isə TN-S konfiqurasiyasında olan bir hibrid sistemdir. Müəyyən olaraq, enerji mənbə tərəfindən TN-C sistemi istifadə olunur və istifadəçi tərəfindən PEN xətti ayrı N və PE xəttlərinə bölünür.

Faydalı tarəflər:

• Tam TN-S sistemə nisbətən aşağı qiymət, orta ölçülü dağıtım sistemləri üçün uygun.

• İstifadəçi tərəfindən N və PE xəttlərinin ayrılması, təhlükəsizliyi artırır.

Məhdudluqlar:

Bölüşmə nöqtəsindən əvvəl PEN xətti kəsilərsə, bu, sistemnin tamamının təhlükəsizliyini təsirləyə bilər.

2. TT Sistemi

Tərif: TT sisteminde, enerji mənbəsinin neutral nöqtəsi doğrudan yere bağlanır və elektrik ekipmanlarının açıq qalvand hissələri, müstəqil yerləşdirmə elotları vasitəsilə yere birləşdirilir. TT-dəki iki "T" simvolu, enerji mənbəsinin neutral nöqtəsinin doğrudan yere bağlanmasını və ekipmanların açıq qalvand hissələrinin müstəqil yerləşdirməsini göstərir.

2.1 Xüsusiyyətlər

Enerji Mənbəsinin Yerləşdirməsi: Enerji mənbəsinin neutral nöqtəsi doğrudan yere bağlanır, bu da referans potensial yaratır.

Ekipman Yerləşdirməsi: Hər bir elektrik ekipmanı özünə aid müstəqil yerləşdirmə elotu ilə doğrudan yere birləşdirilir, koruyucu şəbəkə vasitəsilə enerji mənbəsinin yere bağlanma sistemini ilə birləşdirilmir.

Koruyucu Mekanizm: Bir cihazda sızıntı akımı baş verəndə, bu akım cihazın yerləşdirmə elotundan yere keçir, bu da short-circuit akımı yaradır və sirkl və ya avtomatik kəsmə cihazlarını aktivləşdirib, enerjiyi kəsir, ekipman və personel təhlükəsizliyini təmin edir.

2.2 Faydalı Tarəflər

• Yüksək İstiqrarlılıq: Hər bir cihaz özünə aid müstəqil yerləşdirməye malik olduğu üçün, bir cihazın yerləşdirməsi çatışarsa, digər cihazların yerləşdirməsi effektiv qalır.

• Ayrılıq Təchizatı Uyğunluğu: TT sistemi, köklər, dehkanlıq, müvəqqəti binalar və s. kimi ayrılıq təchizat sahələri üçün xüsusi uyğundur, burada ekipmanlar geniş sahələrdə paylanıb və birliktə yerləşdirmə şəbəkəsi tətbiq etmək çətin ola bilər.

• Yaxşı Arızalardan Ayrılmışlıq: Bir cihaz arızaya uğrayanda, digər cihazların yerləşdirmə sistemi təsirlənmir, bu da arızanın sahəsini məhdudlaşdırır.

2.3 Məhdudluqlar

• Yüksək Yerləşdirmə Rezistansiyya Tələbləri: Qalığ akım cihazlarının (RCD və ya RCCB) etibarlı işləməsinin təmin edilməsi üçün, hər bir cihazın yerləşdirmə rezistansı çox aşağı olmalıdır (adi dəfə 10Ω-dan aşağı), bu da quraşdırma mürəkkəbliyini və qiymətini artırır.

• Voltaj Dalğalanmaları: Hər bir cihazın özünə aid yerləşdirməsi olduğundan, bir neçə cihazda eyni zamanda sızıntı akımı baş verəndə, yerləşdirmə potensialı arta bilər, bu da digər cihazların işləməsini təsirləyə bilər.

• RCD-lərə Yüksək Tələblər: TT sistemi, sızıntı hadisələrində tez enerji kəsməsi üçün yüksək hassaslıqda qalığ akım cihazlarına (RCD və ya RCCB) ehtiyac duyar.

3. TN və TT Sistemləri Arasındakı Müqayisə

4. TN və TT Sistemləri Arasında Seçim

TN sistem və TT sistem arasındakı seçim, xüsusi tətbiq, təhlükəsizlik tələbləri, quraşdırma şərtləri və qiymət nöqtələrinə görə aparılır:

• TN Sistemi: Şəhər şəbəkələri, endüstriy zavodlar, ticarət binaları və icma sahələri kimi mərkəzi təchizat sistemləri üçün uygun. Xüsusən TN-S sistemi, modern binaların təhlükəsizliyi və voltaj stabilliyi nəzərə alınarak geniş istifadə olunur.

• TT Sistemi: Köklər, dehkanlıq, müvəqqəti binalar və mobil ekipmanlar kimi ayrılıq təchizat sistemləri üçün uygun. TT sisteminin müstəqil yerləşdirmə xüsusiyyəti, birliktə yerləşdirmə şəbəkəsi tətbiq etmək çətin olduğu, amma yerləşdirmə rezistansı və qalığ akım cihazlarına diqqət yetirmək lazımdır.

Nəticə

Hem TN, hem də TT sistemləri özünlərinin faydalı və zəruri tarəflərinə malikdir. Yerləşdirmə sisteminin seçimi, xüsusi tətbiq, təhlükəsizlik tələbləri, quraşdırma şərtləri və qiymət faktorlarına əsaslanmalıdır. TN sistemləri, mərkəzi təchizat sistemləri üçün ümumiyyətlə tərcih edilir, təhlükəsizlik və voltaj stabilliyi nəzərə alınarak, TT sistemləri isə ayrılıq təchizat sistemləri üçün uyğundur, güclü istiqrarlılıq və arızalardan ayrılmışlıq təmin edir, lakin yerləşdirmə rezistansı və qalığ akım koruması üçün yüksək standartlar tələb edir.